Lịch Sử Văn Minh

Derinkuyu: thành phố ngầm bị chôn dưới những ngôi nhà Cappadocia

Năm 1963, tại thị trấn Derinkuyu thuộc tỉnh Nevşehir, miền trung Thổ Nhĩ Kỳ, một người dân sửa lại căn nhà của mình và đập thủng một bức tường. Câu chuyện địa phương kể rằng những con gà nuôi trong nhà cứ biến mất, khiến ông tìm xem chúng chui vào đâu. Sau bức tường là một căn phòng không có trong bất kỳ bản đồ nào của ngôi nhà. Cuối phòng có lối đi đục thẳng xuống đá núi lửa. Lối đi ấy dẫn vào Derinkuyu, một thành phố nằm dưới mặt đất, với các tầng phòng nối bằng hành lang hẹp và cửa đá có thể khóa từ bên trong.

Angkor: thành phố của nước, cuộc vây hãm và lịch sử bị rút gọn thành một năm 1431

Khi người châu Âu nhìn thấy Angkor vào thế kỷ 19, nhiều khu đền đã bị rừng phủ kín. Từ đó hình thành câu chuyện quen thuộc: một đế chế khổng lồ biến mất chỉ sau một cuộc tấn công, còn Angkor Wat nằm lại như thành phố chết. Câu chuyện ấy bỏ qua thứ từng giữ cả vùng đất hoạt động: một mạng lưới kênh, hồ chứa, bờ đắp, đường và ruộng trải rộng hơn 1.000 km².

Năm 536: Mặt Trời mờ đi, núi lửa mất tên và mùa đông bị biến thành dấu hiệu tận thế

Năm 536, trong lúc ghi lại cuộc chiến của hoàng đế Justinian, Procopius dừng bút để mô tả bầu trời: Mặt Trời vẫn mọc nhưng chỉ sáng như Mặt Trăng, giống một lần nhật thực kéo dài suốt cả năm. Ở phía đông Địa Trung Hải, John thành Ephesus ghi bóng tối kéo dài mười tám tháng.

Teotihuacan và đường hầm 103 mét bị gọi thành nghi lễ

Tháng 10 năm 2003, mưa lớn làm sụt nền đất trước Đền Rắn Có Lông ở Teotihuacan, cách Thành phố Mexico khoảng 40 km. Nhà khảo cổ Sergio Gómez Chávez soi đèn xuống một hố sâu và thấy đá xếp thành vách. Hố không phải hang tự nhiên. Radar xuyên đất cho thấy bên dưới quảng trường có một đường hầm dài khoảng 103 mét, bắt đầu ở độ sâu 14 mét rồi đi thẳng đến trung tâm ngôi đền, nơi thấp nhất sâu tới 18 mét.

Maya: thành phố dưới rừng và cuộc chiến nước bị gọi là sự biến mất

Năm 2016, một máy bay bay qua rừng Petén ở miền bắc Guatemala. Từ trên cao, mắt người chỉ thấy một tấm thảm cây xanh. Thiết bị LiDAR trên máy bay bắn hàng triệu xung laser xuống đất rồi đo thời gian chúng quay trở lại. Sau khi máy tính gạt phần tán cây, hơn 60.000 nền nhà, đền, sân nghi lễ, ruộng bậc thang, hồ chứa, đường đắp cao và tường phòng thủ hiện ra.

Grand Canyon 1909: thành phố Ai Cập bị xóa khỏi bản đồ nước Mỹ

Ngày 5 tháng 4 năm 1909, tờ Arizona Gazette đăng trên trang nhất câu chuyện về một thành phố dưới lòng Grand Canyon. Bài báo nói nhà thám hiểm G.E. Kinkaid đã đi thuyền một mình trên sông Colorado, cách El Tovar khoảng 42 dặm, rồi nhìn thấy dấu tích trên vách đá cao gần 2.000 feet. Ông leo lên một lối vào gần như không thể tiếp cận và bước vào mạng đường hầm được đục thẳng trong đá.

Xá lợi Phật: di cốt, hạt sáng và quyền lực được dựng quanh một vật nhỏ

Sau lễ hỏa táng tại Kusinara, miền bắc Ấn Độ, các vương quốc tranh nhau phần di cốt của Đức Phật. Kinh Đại Bát Niết-bàn ghi rằng một vị Bà-la-môn đã chia xá lợi thành tám phần, trao cho tám nhóm cai trị; chiếc bình đựng di cốt và tro cũng được dựng tháp riêng. Bản kinh này là ghi chép cổ còn lại về sự kiện, nhưng được viết xuống nhiều thế hệ sau thời Đức Phật. Ngay từ điểm khởi đầu, một vật nhỏ đã phải đi qua người chia, người nhận và người có quyền dựng tháp.

Ötzi: lời nguyền băng giá và chuỗi cái chết quanh xác ướp 5.300 năm

Ngày 19 tháng 9 năm 1991, hai người leo núi Đức là Erika và Helmut Simon nhìn thấy một phần thi thể nhô ra khỏi băng trên đèo Tisenjoch, dãy Alps Ötztal, sát biên giới Áo–Italy. Họ tưởng đó là người leo núi vừa gặp nạn. Khi đội cứu hộ đến, họ nhận ra thi thể đã nằm trong băng hàng nghìn năm. Người đàn ông được đặt tên Ötzi, theo dãy núi nơi ông được tìm thấy, và được xác định sống vào khoảng 5.300 năm trước.

Hatshepsut: nữ pharaoh bị xóa tên để ngai vàng thuộc về đàn ông

Trên các bức tường đá ở Deir el-Bahari, phía tây thành phố Thebes của Ai Cập, từng có tên của một vị vua. Tên đó là Maatkare Hatshepsut. Bà không chỉ giữ vai trò vợ vua hay người thay mặt một đứa trẻ. Khoảng thế kỷ 15 trước Công nguyên, Hatshepsut nắm quyền nhà nước, ban hành nghi lễ, tổ chức thương mại và xây những công trình còn đứng sau hơn 3.000 năm. Sau khi bà chết, các thợ đục đá quay lại. Tên bà bị cạo khỏi cartouche, hình ảnh bị chặt khỏi tường, tượng bị đập gãy rồi vùi vào hố.

Nguyễn An và Tử Cấm Thành: công trình mang tên đế chế, người Việt bị đẩy ra ngoài khung hình

Du khách đứng trước Ngọ Môn thường nghe một câu chuyện rất ngắn: Minh Thành Tổ Chu Đệ cho xây Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh từ năm 1406 đến năm 1420, để biến kinh đô mới thành trung tâm của đế chế. Trang Di sản Thế giới của UNESCO cũng kể công trình theo cách đó, nhấn vào hoàng đế, triều Minh và nền văn minh Trung Hoa.

Lăng mộ Thành Cát Tư Hãn: một ngôi mộ bị giấu để bảo vệ quyền lực

Thành Cát Tư Hãn qua đời tháng 8 năm 1227, sau chiến dịch chống Tây Hạ. Người Mông Cổ biết ông chết, biết thi thể phải được đưa về quê, nhưng không để lại một lăng đá, bia mộ hay bản đồ công khai. Bảy thế kỷ sau, vị trí chính xác của ngôi mộ vẫn chưa được xác nhận. UNESCO ghi nhận núi Burkhan Khaldun là nơi được tin có liên hệ với nơi sinh và nơi chôn cất Thành Cát Tư Hãn, nhưng khu vực này rộng, hiểm trở và được bảo vệ như một cảnh quan thiêng.

Nhân Sư Giza: đường hầm có thật, căn phòng bị phủ nhận và cuộc chiến quyền truy cập

Năm 1922, Howard Carter mở lăng mộ Tutankhamun và khiến cả thế giới tin rằng Ai Cập vẫn còn những căn phòng chưa ai nhìn thấy. Nhưng ngay trên cao nguyên Giza, tượng Nhân Sư đã đứng trước các kim tự tháp hàng nghìn năm, và bên dưới khu vực này có những lối đi, giếng đá, hốc tự nhiên cùng các đường đào do người hiện đại mở. Câu hỏi không phải là có khoảng trống dưới Giza hay không. Câu hỏi là khoảng trống nào thuộc công trình cổ, khoảng trống nào do người khai quật sau này tạo ra, và ai quyết định phần nào được mở cho công chúng.

Cao Biền và lời đồn phá long mạch: thành Đại La được xây để giữ đất hay khóa vận mệnh phương Nam?

Năm 866, Cao Biền cho xây lại thành Đại La ở Tống Bình, vùng Hà Nội ngày nay. Thành có tường dài hơn 6 km, cao khoảng 8 m, lầu canh, cổng, hào và đường nước. Việt Sử lược còn chép 55 lầu địch, năm môn lầu, sáu ủng môn, ba con ngòi và 34 con đường. Nhà Đường vừa lấy lại An Nam từ quân Nam Chiếu. Cao Biền dựng một pháo đài để giữ quân, kho lương, sông ngòi và dân cư.

Champa: vương quốc biển bị chia nhỏ rồi xóa khỏi ký ức

Từ huyền thoại Thiên Y A Na và những chiến thuyền vượt biển, tới trận Vijaya năm 1471 và bản đồ Minh Mệnh, câu chuyện về một hạm đội đã bị viết lại thành biên niên sử của kẻ chiến thắng.

Rongorongo: chữ viết bị cắt đứt cùng tri thức dựng tượng Moai

Năm 1864, nhà truyền giáo Eugène Eyraud nhìn thấy những tấm gỗ có ký hiệu lạ trên Rapa Nui. Chỉ hai năm trước đó, các toán buôn nô lệ Peru đã đưa nhiều người trên đảo đi; dịch bệnh và sự sụp đổ của đời sống nghi lễ đến sau. Đến năm 1877, hồ sơ chỉ còn ghi 111 người sống trên đảo. Những người có thể đọc Rongorongo, hệ ký hiệu khắc trên gỗ của Rapa Nui, đã không còn để giải thích các tấm bảng đó nói gì.

Proto-Elamite: hệ chữ của một xã hội bị khóa trong các bảng đất sét

Ở Susa, miền tây nam Iran ngày nay, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hơn một nghìn bốn trăm bảng đất sét nhỏ có niên đại khoảng 3100–2900 trước Công nguyên. Người ta gọi hệ ký hiệu trên đó là Proto-Elamite. Những bảng này xuất hiện đúng lúc các thành phố lớn đầu tiên của vùng Lưỡng Hà bắt đầu dùng chữ để quản lý kho lương, gia súc và nhân công. Susa không phải một ngôi làng tách biệt. Đây là trung tâm của vùng Elam, nằm trên tuyến nối Lưỡng Hà với cao nguyên Iran và các đường buôn bán đi xa hơn về ph

Vạn Lý Trường Thành: công trình phòng thủ hay cỗ máy chôn người của nhà Tần?

Năm 214 trước Công nguyên, nhà Tần bắt đầu nối các tuyến tường cũ ở phía bắc sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa. Những đoạn tường của các nước Tần, Triệu và Yên được sửa lại, kéo dài qua núi, sa mạc và thảo nguyên để chặn các nhóm du mục phía bắc. UNESCO mô tả đây là một hệ thống phòng thủ, không phải một bức tường duy nhất: nó gồm tường đất nện, hào, đường tuần tra, đồn, tháp canh và trạm đốt lửa, được xây

Quan tài treo người Bo: nền văn hóa bị xóa khỏi lịch sử trên vách đá Trung Quốc

Ở các vách đá phía tây nam Trung Quốc, hàng trăm cỗ quan tài gỗ nằm trên những khe đá cao hàng chục mét. Chúng không được chôn dưới đất và cũng không đặt trong nghĩa trang bên cạnh làng. Có cỗ nằm trong hang, có cỗ tựa trên cọc gỗ cắm vào vách, có cỗ treo ngay trên mặt sông. Từ dưới chân núi, người sống chỉ nhìn thấy những khối gỗ tối màu giữa lưng trời.

Zhangzhung và Bon: nền văn minh bị viết lại khi Phật giáo vào Tây Tạng

Ở phía tây cao nguyên Tây Tạng có những ngôi mộ xây trên đỉnh đồi, những công trình đá nằm cách xa làng mạc và dấu tích của một xã hội mà các biên niên sử Tây Tạng thời đầu ghi lại rất ít. Những địa điểm này không nằm trong câu chuyện quen thuộc bắt đầu bằng Phật giáo từ Ấn Độ. Chúng gắn với Zhangzhung, vương quốc được các văn bản Tây Tạng nhắc đến như một thế lực ở vùng quanh núi Kailash trước khi đế quốc Tây Tạng mở rộng về phía tây.

Kim tự tháp Trung Quốc: núi nhân tạo, lăng mộ hoàng gia và cái tên chưa kể hết

Từ trên cao, vùng phía bắc Tây An hiện ra như một đồng bằng nông nghiệp có những quả đồi vuông, sườn dốc thẳng và đỉnh bị cắt phẳng. Ảnh vệ tinh và máy bay không người lái cho thấy chúng được xếp thành từng cụm cạnh những con đường cổ và các khu mộ lớn, và những công trình đó thường được gọi là "kim tự tháp Trung Quốc".

Copán: triều đại Maya và câu chuyện dòng máu đến từ thế giới khác

Năm 1570, viên chức Tây Ban Nha Diego García de Palacio đi qua Honduras và ghi lại những tàn tích lớn ở Copán. Thành phố đã bị bỏ hoang từ nhiều thế kỷ trước. Rừng che các quảng trường, đền và sân bóng. Nhưng một công trình vẫn giữ nguyên câu chuyện của triều đại: Cầu thang Chữ tượng hình có 63 bậc, rộng khoảng 100 mét và mang hơn 1.100 khối đá khắc trên 2.000 ký hiệu. Các ký hiệu kể tên những vị vua đã cai trị Copán

Codex Gigas: cuốn Kinh thánh của quỷ và bản thảo bị kéo khỏi đám cháy

Một cuốn sách lớn gần bằng cánh cửa đang nằm sau tủ kính tại Thư viện Quốc gia Thụy Điển. Codex Gigas có nghĩa là “cuốn sách khổng lồ”. Bản thảo cao khoảng 92 cm, rộng 50 cm, dày hơn 20 cm và nặng khoảng 75 kg. Nó có 310 tờ da, tương đương 620 mặt giấy, với Kinh thánh, lịch, biên niên sử Bohemia, công thức chữa bệnh và các nghi thức trừ tà. Một trang mở ra hình quỷ đỏ chiếm gần trọn mặt giấy. Từ đó, người đời gọi nó

Paititi: thành phố vàng người Inca giấu khỏi đoàn quân Tây Ban Nha

Năm 1533, quân Tây Ban Nha tiến vào Cusco, thủ đô của đế chế Inca. Họ nhìn thấy Coricancha, Đền Mặt Trời được xây bằng đá ghép kín đến mức không lọt lưỡi dao vào khe và từng được phủ bằng những tấm vàng.

Nazca: những đường thẳng khổng lồ có thể là dấu hiệu của một nền văn minh biết bay

Trên sa mạc miền nam Peru, một con khỉ dài hàng chục mét nằm cạnh những đường thẳng chạy xa đến mức mắt người đứng dưới đất không thể nhìn hết. Các hình này được tạo bằng cách gạt lớp sỏi tối trên mặt đất để lộ lớp nền sáng hơn.

Ġgantija và Sansuna: người khổng lồ bị biến thành truyền thuyết ở Malta

Trên đảo Gozo của Malta có một quần thể đá mang tên Ġgantija, nghĩa là "của người khổng lồ", dựng từ khoảng năm 3.600 đến 3.200 trước Công nguyên khi đảo chưa biết đến sắt và bánh xe. Người Gozo kể rằng nữ khổng lồ Sansuna vừa bế con vừa đội đá trên đầu đã dựng nên nó, và câu chuyện cổ tích ấy giữ đúng khoảng trống mà khảo cổ chưa trả lời: những khối đá nặng hàng chục tấn đã lên cao nguyên bằng cách nào.

Một tỷ năm biến mất: lớp đá bị xóa trước khi sự sống bùng nổ

Ở Grand Canyon, Arizona, một lớp đá khoảng 520 triệu năm tuổi nằm trực tiếp trên nền đá biến chất hơn 1,7 tỷ năm tuổi. Giữa hai lớp không có chuỗi đá liên tục. Khoảng trống này không phải vài nghìn năm, cũng không phải một thế hệ. Tại một số điểm, gần 1,2 tỷ năm lịch sử địa chất không còn được ghi lại trong đá.

Cleopatra: cái chết bị gọi là tự sát và ngôi mộ biến mất cùng chiến thắng La Mã

Cuối tháng 8 năm 30 trước Công nguyên, Alexandria rơi vào tay Octavian. Mark Antony đã chết sau khi nghe tin sai rằng Cleopatra tự sát. Nữ hoàng bị giữ trong khu cung điện, biết mình có thể bị đưa về Rome để xuất hiện trong lễ diễu hành chiến thắng. Vài ngày sau, lính phá cửa và thấy Cleopatra đã chết trên giường, cùng hai nữ hầu cận Iras và Charmion.

Sakwala Chakraya: vòng tròn đá bị biến thành cổng sao giữa thành phố cổ Sri Lanka

Trong công viên Ranmasu Uyana của Anuradhapura có một hình khắc tròn trên vách đá thấp. Người địa phương gọi nó là Sakwala Chakraya, nghĩa gần với “vòng quay vũ trụ”. Hình khắc rộng khoảng 1,8–2 mét, gồm nhiều vòng tròn đồng tâm, đường chéo, các dấu giống cánh cửa và hình sinh vật ở vành ngoài. Nó nằm cạnh hồ Tissa, giữa một khu vườn hoàng gia có hồ tắm, kênh dẫn nước và các công trình Phật giáo.

Rohonc Codex: tại sao bản thảo 448 trang bị gọi là đồ giả trước khi được đọc?

Năm 1838, Bá tước Gusztáv Batthyány chuyển thư viện gia đình ở Rohonc cho Viện Hàn lâm Khoa học Hungary. Trong số hơn 30.000 cuốn sách có một bản thảo nhỏ 448 trang.

Stonehenge: công trình vượt quá câu chuyện về những người săn bắt nguyên thủy

Hãy đứng giữa Salisbury Plain ở miền nam nước Anh vào lúc mặt trời mùa hạ mọc. Một đường đất kéo từ đồng bằng vào vòng đá. Hai trụ lớn giữ một phiến đá ngang. Ở phía xa, Heel Stone nằm đúng trên hướng mặt trời đi lên vào ngày hạ chí. Vào mùa đông, trục chính lại hướng về nơi mặt trời lặn. Đây không phải vài tảng đá đặt ngẫu nhiên. Stonehenge là một công trình được tính hướng, xây qua nhiều thời kỳ và kéo dài ít nhất

Akhenaten: vị pharaoh bị xóa tên khỏi đá và ký ức Ai Cập

Ở bờ đông sông Nile, cách Cairo khoảng 300 km về phía nam, có một thành phố gần như bị bỏ lại giữa sa mạc. Người Ai Cập cổ gọi nơi đó là Akhetaten, “chân trời của Aten”. Ngày nay địa điểm này được gọi là Amarna. Những ngôi nhà, cung điện, đền thờ và nghĩa địa vẫn còn nằm trên mặt đất, nhưng tên của người đã dựng thành phố lại thường bị đục khỏi đá.

Ollantaytambo: khối đá đỏ và lớp kiến trúc bị xóa khỏi câu chuyện Inca

Trên sườn núi phía bắc thung lũng Urubamba, Peru, sáu khối đá granit hồng dựng liền nhau trên Temple Hill. Bên dưới là các bậc ruộng, kênh nước và một thị trấn vẫn có người sinh sống.

René Descartes: cái chết bị nghi đầu độc và chiếc sọ bị chia khỏi lịch sử

Ngày 11 tháng 2 năm 1650, René Descartes chết tại Stockholm sau vài tháng làm việc cho Nữ hoàng Christina của Thụy Điển. Ông mới 53 tuổi. Nhà vua và các bác sĩ công bố ông chết vì viêm phổi. Nhưng những thư y khoa gần thời điểm đó lại mô tả một diễn biến khác. Năm 2019, nhà triết học Theodor Ebert đọc lại các thư của người hầu Henri Schluter, bác sĩ Johann van Wullen, đại sứ Pierre Chanut và tiểu sử của Adrien Baille

Tutankhamun: lăng mộ nguyên vẹn hay danh tính được ghép lại sau một cuộc thanh trừng?

Ngày 4 tháng 11 năm 1922, đội của Howard Carter đào thấy một bậc thang dưới lớp cát ở Thung lũng các vị Vua, và ba tuần sau Carter khoét một lỗ nhỏ trên cánh cửa niêm phong của lăng mộ rồi nhìn vào một căn phòng chất đầy xe ngựa, ngai vàng, giường nghi lễ và tượng mạ vàng. Bên trong là khoảng 5.000 món đồ, được công bố với cả thế giới như kho báu gần như nguyên vẹn của Tutankhamun, vị pharaoh trẻ lên ngôi khi còn là một cậu bé và qua đời vào thế kỷ XIV trước Công nguyên sau gần một thập kỷ trị vì.

Thành phố Z: Percy Fawcett biến mất, còn Amazon bị xem như chưa từng có thành phố

Ngày 29 tháng 5 năm 1925, từ một nơi ông gọi là Dead Horse Camp trong vùng Mato Grosso của Brazil, nhà thám hiểm người Anh Percy Harrison Fawcett gửi lá thư cuối cùng cho vợ. Ông đi cùng con trai Jack và bạn của con là Raleigh Rimmell. Sau lá thư ấy, cả ba biến mất giữa rừng Amazon và không có ai nhìn thấy họ trở lại.

Đội quân không tên năm 1177 trước Công nguyên: ai đã đánh sập Ai Cập và Babylon?

Khoảng năm 1177 trước Công nguyên, các thành phố lớn quanh Địa Trung Hải và Cận Đông lần lượt cháy, bị bỏ trống hoặc mất luôn bộ máy chữ viết của mình. Hai cái tên trong tiêu đề mang hai số phận khác hẳn nhau: Ai Cập chặn cuộc tấn công ở cửa sông Nile rồi tự khắc chiến thắng lên tường đền, còn Babylon sụp thật dưới chân những đạo quân có tên có tuổi kéo đến từ phương đông.

Amazon: Những thành phố bị rừng che và lịch sử bị viết lại

Năm 1913, cựu Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt và nhà thám hiểm Brazil Cândido Rondon đi qua vùng Amazon để lập bản đồ một con sông chưa được khảo sát. Những ghi chép về chuyến đi kể rằng họ nhìn thấy dấu khắc trên đá và các gò đất nằm sâu trong rừng. Câu chuyện ấy thường bị xem là lời kể phóng đại của thời thám hiểm. Nhưng một thế kỷ sau, máy bay gắn cảm biến laser đã quét xuyên tán cây và tìm thấy thứ mà bản đồ cũ

Kim tự tháp trắng Tây An: Công trình bị che khuất sau những lăng mộ Trung Quốc

Năm 1912, thương nhân người Mỹ Fred Meyer Schroder đi qua tỉnh Thiểm Tây cùng một nhà sư địa phương. Ông kể đã nhìn thấy một kim tự tháp lớn màu xám trắng, xung quanh có nhiều kim tự tháp nhỏ hơn. Người dẫn đường nói các công trình đã tồn tại hàng nghìn năm và câu chuyện về chúng chỉ được giữ trong tài liệu của tu viện. Ba mươi lăm năm sau, phi công Mỹ James Gaussman lại kể về một kim tự tháp trắng khổng lồ ở phía tâ

Hyperborea: Vùng đất phía bắc bị biến thành chuyện thần thoại

Trong sách IV của Herodotus, viết vào thế kỷ V trước Công nguyên, có một câu chuyện về những lễ vật dành cho thần Apollo. Người Hyperborea gửi lễ vật về phía nam. Lễ vật đi qua nhiều dân tộc, từ vùng Scythia đến đảo Delos của Hy Lạp. Người Hy Lạp không nói họ đã đến Hyperborea. Họ nói các gói lễ vật đã đi qua một chuỗi người đưa tin rất dài, còn vùng đất ở phía bắc vẫn nằm ngoài tầm mắt.

28/8/2026 Yêu cầu quyền truy cập

Barabar: hang đá bóng như dấu vết của một công nghệ thất lạc

Ở vùng đồi granite phía bắc bang Bihar, Ấn Độ, có những hang động được đục thẳng vào một khối đá duy nhất. Bên trong hang Sudama, mặt tường cong và bóng đến mức ánh sáng phản chiếu rõ trên đá. Cửa hang nhỏ, buồng ngoài hình chữ nhật, buồng trong hình vòm. Không có tranh tường dày đặc, không có tượng khổng lồ che khuất bề mặt. Thứ đập vào mắt người bước vào là độ phẳng và độ bóng của granite.

28/8/2026 Yêu cầu quyền truy cập

Arkaim: thành phố vòng tròn bị biến thành căn cứ ngoài hành tinh

Năm 1987, các nhà khảo cổ phát hiện một khu định cư giữa thảo nguyên phía nam dãy Ural, thuộc tỉnh Chelyabinsk của Nga. Từ mặt đất, Arkaim chỉ giống những gò đất.

Những bộ xương khổng lồ và cái tên Smithsonian: câu chuyện bắt đầu từ các gò đất Bắc Mỹ

Câu chuyện bắt đầu từ các gò đất Bắc Mỹ và những bộ xương được nói là đã gửi tới Washington.

Đá được tạo chứ không chỉ được đục: lời đồn về bê tông La Mã và kim tự tháp Ai Cập

Năm 2023, nhóm nghiên cứu của MIT và các phòng thí nghiệm cộng tác đã phân tích một mảnh bê tông La Mã dài khoảng 2 cm lấy từ Privernum, Italy. Trong mảnh vật liệu này có những cục vôi giàu canxi, từng bị xem là dấu hiệu trộn kém. Nhóm nghiên cứu cho rằng người La Mã đã trộn vôi sống trực tiếp với tro núi lửa và đá vụn. Khi nước lọt vào vết nứt, cục vôi có thể hòa tan rồi tạo lại canxi cacbonat để lấp vết nứt. Thí...

Visoko: ngọn đồi Bosnia được kể là kim tự tháp bị phủ đất

Mùa xuân năm 2005, Semir Osmanagić đứng trước đồi Visočica gần thị trấn Visoko ở miền trung Bosnia và Herzegovina. Ngọn đồi cao hơn 200 mét, có bốn mặt dốc nhìn giống các cạnh của một kim tự tháp khi quan sát từ xa. Trên đỉnh là tàn tích thành Visoki thời Trung Cổ. Osmanagić không nhìn nó như một đồi tự nhiên. Ông đặt tên nó là “Kim tự tháp Mặt Trời Bosnia” và nói lớp đất, cây cối cùng nhiều thế kỷ bồi lấp đã che một

Puma Punku: kỹ thuật đá chính xác và nền văn minh bị đánh giá thấp

Ở độ cao khoảng 3.850 mét trên cao nguyên Bolivia, gần hồ Titicaca, có một nền đá bị vỡ thành từng mảng lớn. Đó là Puma Punku, một khu đền thuộc thành phố Tiwanaku. Những khối sa thạch nặng hàng chục đến hơn một trăm tấn nằm cạnh các khối andesite màu xám đen. Andesite là đá núi lửa rất cứng. Trên nhiều khối còn thấy cạnh thẳng, góc vuông, rãnh sâu, lỗ khoan và các hình chữ H lặp lại.

Hòm Giao Ước: bản mô tả cổ về một vật có thể gây điện giật

Sách Xuất Hành mô tả Hòm Giao Ước như một vật được chế tạo theo kích thước và vật liệu cụ thể. Hòm làm từ gỗ keo, dài hai rưỡi cubit, rộng và cao mỗi chiều một rưỡi cubit. Một cubit thường được quy đổi vào khoảng nửa mét, nên Hòm có thể dài khoảng 1,1 mét và rộng, cao khoảng 0,7 mét. Mặt trong và mặt ngoài được phủ vàng. Bốn vòng vàng gắn ở bốn chân để luồn các đòn khiêng bằng gỗ cũng được phủ vàng. Trên nắp có hai tượng cherub bằng vàng.

Younger Dryas: lớp đất 12.800 năm trước và câu chuyện về một lần tái lập thế giới

Khoảng 12.800 năm trước, Trái Đất đang ấm lên sau Kỷ Băng Hà thì khí hậu Bắc bán cầu đổi hướng đột ngột. Nhiệt độ ở Greenland giảm mạnh, băng quay lại nhiều vùng, mùa sinh trưởng bị rút ngắn và giai đoạn lạnh kéo dài khoảng 1.200 đến 1.300 năm. Các nhà địa chất gọi thời kỳ đó là Younger Dryas. Nó không phải truyền thuyết: lõi băng, phấn hoa, trầm tích hồ và dữ liệu đồng vị đều ghi lại cú đảo chiều khí hậu này. Ở cùng độ sâu của nhiều lớp trầm tích, các nhóm nghiên cứu tìm thấy platinum cao bất thường, hạt cầu từ tính, thủy tinh nóng chảy, carbon cháy, và ở một số nơi là nanodiamond.

Newgrange: ánh sáng đông chí vẫn trở lại, còn cách đọc công trình đã chết cùng người xây

Mỗi mùa đông, một vệt sáng vẫn chạy vào căn phòng đá Newgrange đúng hẹn sau hơn năm nghìn năm. Công trình còn nguyên, nhưng cách đọc những gì người xây gửi gắm trong đó thì đã chết cùng họ.

Great Zimbabwe: tường đá không vữa, tượng thú đồng và tay nghề Shona bị đánh cắp

Người Shona xây Great Zimbabwe bằng đá granite ghép không vữa và đúc tượng thú bằng đồng, một bộ tay nghề đặc biệt đến nay vẫn khó dựng lại. Từ năm 1890, chính quyền thuộc địa gán công trình cho Phoenicia, Solomon hoặc Nữ hoàng Sheba, cho đào bới phá tầng đất rồi dùng sách và bảo tàng giữ câu chuyện. Đây là thuyết che giấu lịch sử: điều bị đánh cắp là năng lực Shona, và quyền lực đã chiếm thành phố bằng cách chiếm quyền kể nó thuộc về ai.

Goseck: chiếc đồng hồ chân trời quyết định ngày cả cộng đồng đổi mùa

Khoảng năm 4800 trước Công nguyên, trên vùng đất nay thuộc Sachsen-Anhalt của Đức, một cộng đồng nông nghiệp đã đào hai hào tròn, dựng hàng cọc gỗ và chừa ba lối đi. Gỗ đã mục từ lâu, nhưng hố cọc vẫn nằm nguyên trong đất.

Sajama Lines: mạng đường nghi lễ được vẽ trên cao nguyên Bolivia

Hàng nghìn đường sáng chạy qua cao nguyên Altiplano quanh Nevado Sajama ở phía tây Bolivia, nhiều đường dài hàng chục kilômét và giữ hướng khá thẳng qua đủ loại địa hình. Mạng đường phủ khoảng 22.000 km² đó chính là một bản đồ nghi lễ có chủ đích, nơi mỗi tuyến đất dọn ra là một quyết định về việc ai được đi đâu và vào lúc nào.

Quả cầu Diquís: những biểu tượng quyền lực bị tách khỏi nơi chúng từng đứng

Từ vùng đồng bằng Diquís ở phía nam Costa Rica, khảo cổ học đã thu hồi hơn ba trăm quả cầu đá gần tròn. Có quả chỉ rộng vài chục xăng-ti-mét, quả lớn nhất rộng hơn hai mét và nặng hơn chục tấn.

Chankillo: mười ba ngọn tháp biến Mặt Trời thành quyền lực

Chankillo là một khu khảo cổ trong thung lũng Casma, trên bờ biển phía bắc miền trung Peru, nơi mười ba tháp đá và vữa trên một sống núi dài khoảng 300 mét ghép thành chiếc lịch nhìn thấy bằng mắt. Từ hai điểm quan sát cố định, vị trí Mặt Trời mọc và lặn trượt qua từng tháp theo mùa, và người nắm hai điểm đó có thể định nghĩa cả năm của cộng đồng.

Hypogeum Hal Saflieni: không gian ngầm có thể dùng âm thanh để tạo trạng thái nghi lễ

Khoảng năm 4000 đến 2500 trước Công nguyên, người Malta đã đục một quần thể phòng sâu dưới mặt đất tại Paola, gần Valletta ngày nay, nay gọi là Hypogeum Hal Saflieni. Bên dưới là ba tầng phòng trong đá vôi với hành lang, hốc, trần cong và tường sơn đỏ.

Nan Madol: thành phố cột đá chỉ mở cửa bằng đường nước

Hơn một trăm đảo nhỏ nhân tạo nằm trong đầm phá ngoài khơi đảo Pohnpei, Liên bang Micronesia. Người xây xếp cột đá bazan thành tường, đổ nền san hô rồi nối các đảo bằng kênh thủy triều. Nan Madol mọc lên từ khoảng năm 1200 đến 1500 như trung tâm nghi lễ và chính trị của triều đại Saudeleur, và nhiều khu vực trong thành phố chỉ tới được bằng thuyền.

Ollantaytambo: công trường đá bị dừng giữa một dự án lớn

Ở Ollantaytambo, Peru, người Inca xây dựng lớn vào thế kỷ XV, và công trường của họ vẫn nằm nguyên trên đường đi. Những khối đá porphyry đỏ nằm rải giữa mỏ Kachiqhata và khu đền trên núi, mỗi khối dừng ở một giai đoạn.

Sacsayhuamán: những bức tường đa giác có thể là hệ khóa đá chống động đất

Sacsayhuamán nằm trên sườn núi phía bắc Cusco, Peru, do người Inca dựng trong thế kỷ XV từ thời Pachakuteq đến Huáscar Inka bằng những khối đá đa giác ghép khô không vữa. Các mặt đá lồi lõm ôm nhau như một hệ khóa: mặt đất rung thì tường dịch chuyển nhẹ rồi những mặt đá ghì nhau kéo tường về vị trí cũ.

Phù điêu Dendera: hình ảnh một nghi lễ ánh sáng bị đọc thành bóng đèn cổ đại

Trong đền Hathor ở Dendera, Ai Cập, các hầm ngầm của đền có một phù điêu cho thấy một con rắn nằm trong một vật thể lớn hình bầu dục đặt trên trụ djed. Nhìn bằng mắt hiện đại, hình ảnh đó giống một bóng đèn.

Tassili n'Ajjer: kho ký ức về một Sahara từng xanh

Tassili n'Ajjer là một cao nguyên đá ở đông nam Algeria, nằm giáp ranh giới Libya, Niger và Mali. UNESCO ghi nhận hơn 15.000 hình vẽ và hình khắc trên vách đá ở đây, được tạo từ khoảng năm 6000 trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên.

Baalbek: những khối đá khổng lồ và bản vẽ bị mất của một hệ xây dựng bị đứt đoạn

Ở thung lũng Beqaa của Lebanon, Baalbek đặt trước mắt chúng ta một bài toán khổng lồ gồm hai vế. Một vế đã đến nơi: ba khối đá của Trilithon nằm trong bệ đền, mỗi khối dài gần 20 mét và được ước tính nặng hàng trăm tấn.

Carnac: những hàng đá là bản đồ nghi lễ của một cảnh quan được dựng nên để kiểm soát ký ức

Ở Carnac, Morbihan, miền tây nước Pháp, những hàng đá dựng chạy gần 4 km xuyên qua Le Ménec, Kermario và Kerlescan, và toàn bộ chúng vận hành như một hệ thống thống nhất thay vì một tập hợp đá dựng rời rạc. Hệ thống ấy gồm khu đá bao đặt ở cuối hoặc bên cạnh nhiều tuyến đá, cùng gò chôn, mộ cự thạch và những mô đất thấp trên một vùng đất được dựng lên rồi sửa đổi trong hơn 2.000 năm, từ khoảng 6.800 đến 4.300 năm trước, đúng khung thời gian Bộ Văn hóa Pháp dùng để mô tả cảnh quan cự thạch Carnac.

Nabta Playa: vòng đá và lịch sinh tồn của Sahara xanh

Khoảng 7.000 năm trước, mưa theo mùa tạo ra những hồ nông ở Nabta Playa, nơi cư dân chăn nuôi, dựng đá và chôn người chết. Vòng đá có thể đã giúp họ theo dõi mùa mưa, phối hợp việc di chuyển và trao thêm quyền cho người giữ lịch.

Hang Tayos: thư viện kim loại bị giấu ở đâu?

Ngày 21 tháng 7 năm 1969, Juan Moricz công chứng văn bản tuyên bố ông phát hiện hệ thống hang Tayos và một thư viện kim loại ghi lại lịch sử loài người. Đoàn năm 1976 lập bản đồ 4,9 km hang nhưng báo cáo không xác nhận thư viện, nên vẫn còn câu hỏi liệu họ đã tới đúng nơi Moricz biết hay chưa.

Serapeum ở Saqqara: quan tài đá khổng lồ và quyền kiểm soát nghi lễ Apis

Tại Saqqara, Ai Cập, Serapeum là khu hầm nơi người ta chôn bò Apis từ khoảng năm 1550 trước Công nguyên đến thời Ptolemy. Những quan tài đá khổng lồ và nghi lễ kéo dài qua nhiều triều đại cho thấy đền Ptah nắm quyền xác nhận con bò nào là hiện thân của thần.

Đĩa Phaistos: bản in duy nhất của một hệ thống mật mã đã biến mất

Ngày 3 tháng 7 năm 1908, trong một căn phòng ở phía đông bắc cung điện Phaistos trên đảo Crete, nhà khảo cổ Luigi Pernier nhặt được một vật mà người đời sau vẫn chưa đọc được. Vật ấy là một đĩa đất nung hai mặt, rộng khoảng 16 cm, với các hình đầu người, chim, cá, cây, khiên, thuyền và dụng cụ phủ kín hai mặt.

Longyou: công trình ngầm khổng lồ bị xóa khỏi ký lục hay một dự án cổ có mục đích khác

Tháng 6 năm 1992, người dân làng Shiyan Beicun, huyện Longyou, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, bơm cạn năm ao nhỏ để bắt cá. Khi nước rút, họ thấy những khoảng trống rộng và tối dưới đáy ao.

Silurian: dấu vết của một nền văn minh công nghiệp trước loài người

Năm 2018, Gavin Schmidt của Viện Nghiên cứu Không gian Goddard thuộc NASA và nhà thiên văn Adam Frank công bố một nghiên cứu có cái tên gây sốc: Silurian Hypothesis. Hai ông không tuyên bố đã tìm thấy người Silurian; họ hỏi một câu khó hơn: nếu từng có một nền văn minh công nghiệp cách đây hàng chục triệu năm thì Trái Đất hôm nay còn giữ được dấu gì của họ?

Pin Baghdad: chiếc bình cổ tạo ra điện và chức năng thật bị mất dấu

Gần Baghdad, các nhà khảo cổ tìm thấy những bình đất nung có ống đồng và thanh sắt bên trong. Người ta gọi hiện vật nổi tiếng nhất là Pin Baghdad, nhưng vật đó thực chất chỉ là một chiếc bình đất.

Antikythera: dấu vết của một ngành cơ khí chính xác đã thất truyền

Mùa xuân năm 1900, những thợ lặn tìm bọt biển trục vớt các mảnh đồng xanh rêu từ một con tàu đắm ngoài khơi đảo Antikythera. Các mảnh này sau đó được xác định là một máy tính thiên văn bằng bánh răng, sản phẩm sống sót của một ngành cơ khí chính xác từng tồn tại rồi thất truyền.

Yonaguni: đá tự nhiên mà người cổ sửa thành nơi nghi lễ, rồi bị biển nuốt

Năm 1986, thợ lặn Kihachiro Aratake lặn xuống vùng biển ngoài bờ nam đảo Yonaguni thuộc Okinawa, Nhật Bản, và nhìn thấy một khối đá lớn nằm dưới nước. Trước mắt ông là những mặt phẳng rộng, bậc đá lớn, rãnh dài và góc gần vuông ở độ sâu khoảng 25 mét, những đường nét khiến người ta gọi nó là Yonaguni Monument.

Gunung Padang: Công trình cự thạch trên đồi tự nhiên hay kim tự tháp bị chôn?

Hãy đứng ở bậc thang dẫn lên Gunung Padang vào một buổi sáng nhiều mây, nơi năm sân đá xếp tầng trải trên một ngọn đồi ở làng Karyamukti, huyện Campaka, tỉnh Tây Java, Indonesia, với những cột đá màu xám nằm ngang và dựng đứng đan vào nhau thành tường, bậc và những khoảng sân nhìn thẳng về phía núi Gede. Địa điểm rộng khoảng 3 ha này đã được Indonesia xếp hạng Di sản Văn hóa Quốc gia theo Quyết định 023/M/2014, và hình dạng của nó đặt ra câu hỏi ngay từ bậc thang đầu tiên: đây là một ngọn đồi núi lửa được con người sửa thành nơi nghi lễ, hay phần nổi của một kim tự tháp cổ còn bị đất đá che kín?

Tartaria trên bản đồ cổ và câu chuyện về một lịch sử bị xóa

Mở một bản đồ châu Âu thế kỷ XVII, người đọc sẽ thấy chữ Tartary hoặc Tartaria trải trên vùng đất rộng từ Trung Á tới Siberia và Đông Bắc Á. Có bản ghi Chinese Tartary, có bản ghi Muscovite Tartary, có bản ghi Independent Tartary.

Bản đồ Piri Reis được tổng hợp từ nhiều nguồn cũ

Năm 1513, đô đốc Ottoman Piri Reis vẽ một bản đồ thế giới trên da. Chỉ còn một mảnh, nhưng mảnh đó có Tây Âu, bờ biển châu Phi và phần lớn bờ đông Nam Mỹ. Ông ghi chú rằng bản đồ được ghép từ nhiều hải đồ, trong đó có tài liệu liên quan đến chuyến đi của Columbus. Một người vẽ bản đồ đã thừa nhận mình không bắt đầu từ tờ giấy trắng.

Trái Đất rỗng: từ thành phố ngầm thật đến lời đồn về Agartha và những lối vào ở hai cực

Năm 1963, người dân ở Derinkuyu, miền trung Thổ Nhĩ Kỳ, tình cờ mở ra một lối dẫn xuống các tầng phòng ngầm. Ở đó, một cánh cửa đá tròn có thể được lăn ngang hành lang để chặn người đi vào. Sau cánh cửa đó là Derinkuyu: phòng ở, giếng, kho lương, nơi nuôi gia súc, lối thông khí và nhiều tầng được khoét sâu trong đá. Người đứng trên mặt đất có thể chỉ thấy một lối nhỏ. Phần còn lại nằm bên dưới, tối và kín đến mức một cộng đồng có thể ẩn khỏi chiến tranh trong thời gian dài.

Mạng cự thạch: các công trình đá có thể là hệ thống đo đất, trời và thời gian

Stonehenge ở Anh, các đường Nazca ở Peru, tượng Moai trên đảo Rapa Nui và Tiwanaku cùng Puma Punku ở Bolivia cách nhau hàng nghìn năm. Stonehenge bắt đầu phát triển từ khoảng thiên niên kỷ IV trước Công nguyên. Chúng do những xã hội khác nhau xây dựng, với hình dạng và mục đích khác nhau. Tuy vậy, cả bốn nơi đều buộc người xây phải chọn vị trí, hướng và cách tổ chức lao động vượt xa nhu cầu dựng một chỗ ở bình thường

Từ Phúc: chuyến đi tìm thuốc tiên có thể là một cuộc di cư được che bằng mệnh lệnh của hoàng đế

Từ Phúc xin tàu, người trẻ, thợ thủ công và vật tư để tìm thuốc trường sinh, rồi biến mất ngoài biển. Quy mô đoàn người, hạt giống và thời điểm Yayoi khiến chuyến đi giống một cuộc di cư được khoác áo mệnh lệnh của hoàng đế.

Göbekli Tepe và kho ký ức bị chôn

Göbekli Tepe nằm trên một ngọn đồi ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ. Từ khoảng năm 9600 đến 8200 trước Công nguyên, những nhóm người chưa biết làm đồ gốm đã dựng tại đây các vòng đá lớn.

Nhân sư Giza có thể được dựng trước thời Khafre

Đại Nhân sư Giza nằm trên cao nguyên Giza, gần Cairo, Ai Cập. Tượng có thân sư tử dài khoảng 73 mét, đầu người cao khoảng 20 mét và được đục trực tiếp từ nền đá vôi.

Cấu trúc Richat và thành phố Atlantis bị chôn trong Sahara

Giữa Mauritania có một địa hình tròn rộng khoảng 40-50 km. Từ vệ tinh, các vòng đồng tâm của Cấu trúc Richat bao quanh một vùng thấp ở trung tâm. NASA gọi đây là Richat Structure; nhiều phi hành gia gọi nó là Con mắt Sahara. Địa chất học giải thích các vòng đá bằng một mái vòm bị nâng lên rồi bị xói mòn. Nhưng lời giải thích đó chỉ nói các vòng được tạo ra thế nào. Nó chưa nói con người cổ đại đã sử dụng và ghi nhớ địa hình này ra sao.

Người Chim: dấu hiệu của phi công và người quan sát trong các nền văn hóa cổ

Các hố tế lễ Tam Tinh Đôi ở Tứ Xuyên, có niên đại khoảng 1600-1100 trước Công nguyên, chứa tượng chim đồng, mặt nạ mắt lớn và những cây đồng cao có chim đậu trên cành. Ở Ai Cập, Horus có thân người và đầu chim ưng, gắn với bầu trời và quyền của Pharaoh. Ở Trung Mỹ, Quetzalcoatl là Rắn Lông Vũ, gắn với gió, lịch và tri thức. Trên đảo Rapa Nui, tangata manu, nghĩa là Người Chim, là danh hiệu dành cho người lấy được quả trứng chim biển đầu mùa từ đảo Motu Nui. Những hình ảnh cách xa nhau nhưng đều nối người, chim, độ cao và quyền lực.

Vimana không chỉ là xe thần: văn bản Ấn Độ, thành phố chìm và nỗ lực tìm lại máy bay cổ

Trong *Ramayana*, Pushpaka Vimana đưa Ravana, rồi Rama, qua những quãng đường không thể đi bằng xe ngựa. Một nghiên cứu của ANU Press về truyện Sanskrit cho thấy từ *vimana* trong hai sử thi Ấn Độ không có một nghĩa duy nhất. Nó có thể là cung điện, công trình cao, hoặc một kiến trúc bay của các nhân vật thần linh. Chính sự thay đổi nghĩa này là điểm xuất phát của lời đồn: người đọc hiện đại thấy một vật có chỗ ngồi, hành trình và người sử dụng, rồi hỏi liệu câu chuyện có giữ lại ký ức về một phương tiện thật hay không.

Kho Solomon: bảy mươi hai con quỷ có thể là bảy mươi hai khóa của một hệ thống bị thất lạc

Solomon là vị vua nổi tiếng trong Kinh Thánh Hebrew, thường được đặt vào thế kỷ X trước Công nguyên. Ông là con của vua David, cai trị vương quốc Israel và được nhớ đến vì trí khôn, của cải cùng các công trình lớn. Truyền thống cho rằng ông cho xây Ngôi đền thứ nhất tại Jerusalem. Nơi linh thiêng nhất của đền giữ Hòm Giao Ước, chiếc hòm bọc vàng gắn với giao ước giữa Thiên Chúa và dân Israel.

Con người từ đất: nhiều nền văn hóa cùng giữ một quy trình tạo giống

Nữ Oa được kể là đã nặn con người từ đất vàng trong truyền thống Trung Hoa. Ở Panopeus, Pausanias ghi lại lời dân địa phương rằng những hòn đá màu đất sét là phần còn lại của thứ Prometheus đã dùng để tạo ra loài người. Sáng Thế Ký 2:7 kể con người được tạo từ bụi đất rồi nhận hơi thở của sự sống. Ai Cập cổ gắn Khnum với việc tạo sự sống trên bàn xoay của người thợ gốm.

Lăng Tần Thủy Hoàng: sông thủy ngân, đội quân đất nung và hệ thống dưới lòng đất

Năm 1974, những người đào giếng ở Lintong, phía đông bắc Tây An, tìm thấy các mảnh tượng đất nung. Các cuộc khai quật sau đó phát hiện quân lính, ngựa và xe chiến bằng đất nung trong những hố nằm ngoài gò mộ trung tâm, và gò mộ chính vẫn chưa được mở.

Bàn Cổ và công việc "mở trời": ký ức về một lần sửa lại Trái Đất

Một bản chép về Bàn Cổ được gán cho Từ Chỉnh, sống khoảng thế kỷ III. Bản này kể rằng trời đất lúc đầu nằm trong một khối hỗn độn giống quả trứng, Bàn Cổ dùng rìu bổ khối đó, rồi đứng giữa hai phần để chúng không nhập lại.

Sọ dài Paracas: tục bó đầu có thể là bản sao của một dòng người đã mất

Sọ dài là hộp sọ có phần đầu kéo cao hoặc dài ra sau nhiều hơn bình thường. Người ta tìm thấy những chiếc sọ như vậy ở nhiều nơi, nổi tiếng nhất là bán đảo Paracas trên bờ biển Peru.

Côn Luân (cũng viết Côn Lôn) và Tây Vương Mẫu: con đường vua Chu Mục Vương đi tìm trung tâm giữ thuốc trường sinh

Trong các bản kể đặt chuyến đi vào khoảng thế kỷ X trước Công nguyên, một nhà vua rời triều đình, đi về phía tây, mang theo quà, vượt một con đường khó và dự tiệc với người giữ quyền lực ở một vùng xa. Nhà vua đó là Chu Mục Vương, người giữ quyền lực là Tây Vương Mẫu, và câu chuyện nằm trong sách Mục Thiên Tử truyện.

Người Dogon biết Sirius B trước kính thiên văn: Nommo đã mang kiến thức từ đâu?

Năm 1950, Marcel Griaule và Germaine Dieterlen công bố bản ghi về tri thức bầu trời của người Dogon ở Mali. Trong bản ghi này, *po tolo*, vật thể nằm gần sao Thiên Lang, được mô tả là rất nhỏ, không thấy bằng mắt thường, nặng bất thường và đi hết một vòng trong khoảng 50 năm. Bốn nét ấy khiến câu chuyện gây tranh cãi đến nay vì chúng gần với Sirius B, sao đồng hành mờ của Sirius A.

Bảng vua Sumer và câu chuyện con người được tạo ra để khai thác vàng

Lăng trụ Weld-Blundell là một khối đất sét viết bằng chữ hình nêm vào đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Bản văn liệt kê các thành phố, các vị vua và số năm trị vì ở Sumer, vùng đất nay thuộc miền nam Iraq.

Thuyết vượn nước: loài người đã tiến hóa bên bờ biển?

Khi úp mặt vào nước lạnh và nín thở, tim người thường đập chậm lại. Mạch máu ở tay và chân co nhỏ để dành oxy cho tim và não.

Mu và Lemuria: những vùng đất chìm đã nuôi lớn huyền thoại

Năm 1864, nhà động vật học Philip Sclater đặt tên Lemuria cho một vùng đất giả định dưới Ấn Độ Dương, để giải thích vì sao vượn cáo ở Madagascar lại có họ hàng ở Ấn Độ. Hơn nửa thế kỷ sau, James Churchward chuyển lục địa mất tích sang Thái Bình Dương và gọi nó là Mu, quê hương của một nền văn minh cổ bị biển nhấn chìm.

Mạch rồng: bản đồ ngọc có thể đã ghi những đường vô hình của mặt đất

Năm 1987, tại di chỉ Lăng Gia Than ở tỉnh An Huy, Trung Quốc, các nhà khảo cổ tìm thấy một bản ngọc hình vuông và một con rùa bằng ngọc trong một ngôi mộ. Di chỉ có niên đại khoảng 5.300-5.800 năm, còn bản ngọc có trung tâm, vòng bao quanh và các dấu sắp theo hướng.

Trái Đất không chỉ bị hủy diệt một lần. Văn minh có thể đã nhiều lần phải làm lại từ đầu

Khoảng 66 triệu năm trước, một vật thể lớn đâm xuống vùng Chicxulub ở nơi nay là Mexico. Các nhà địa chất tìm thấy một lớp giàu iridium nằm đúng ranh giới nơi khủng long ngoài nhóm chim biến mất.

Xi Vưu: một hệ thống điều khiển thời tiết được kể thành chiến thần

Trong một bản ghi về trận đánh ở Trác Lộc, Xi Vưu gọi Phong Bá và Vũ Sư thả gió lớn và mưa lớn xuống quân Hoàng Đế, còn Hoàng Đế có xe chỉ nam để tìm hướng khi bị che mắt. Đọc liền các chi tiết đó, ta thấy một cuộc chiến có vật liệu kim loại, đơn vị thời tiết và thiết bị định hướng, và cách đọc táo bạo nhất gọi Xi Vưu là một hệ thống điều khiển thời tiết bị biến thành chiến thần.

Kim Ô ba chân và mười Mặt Trời: dấu vết của một hạm đội trên trời

Hoài Nam Tử kể rằng mười người con của Hi Hòa mỗi ngày thay nhau đi qua bầu trời từ cây Phù Tang. Một hôm cả mười cùng xuất hiện, mặt đất nóng rát và Hậu Nghệ phải giương cung hạ chín chiếc.

Vũ khí hạt nhân thời cổ: Mohenjo-daro có từng bị san phẳng?

Sự tương đồng giữa gạch cháy ở Mohenjo-daro, bộ xương rải rác và vụ thử Trinity năm 1945 đã sinh ra lời đồn về một vụ nổ hạt nhân thời cổ. Muốn kiểm tra lời đồn ấy, người ta phải tìm dấu phóng xạ, vật liệu nóng chảy và niên đại khớp nhau trong cùng một lớp đất.

Tam Tinh Đôi: ai đã kiểm soát lịch Mặt Trời của nước Thục?

Tam Tinh Đôi nằm ở phía tây thành phố Quảng Hán, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc; khu đô thị cổ rộng khoảng 600 hecta và đã là một trung tâm của nước Thục từ khoảng năm 1800 trước Công nguyên. Đến khoảng năm 1200 trước Công nguyên, các ngôi đền bị vùi lấp và nhiều đồ nghi lễ bị đập rồi chôn trong các hố lớn.

Phù Tang: cái tên trong Lương thư có thể chỉ vùng đất bên kia đại dương

Nhà sư Huệ Thâm nói với triều Lương rằng ông đã tới Phù Tang, vùng đất rất xa về phía đông Trung Hoa. Lương thư, bộ sử viết vào thế kỷ thứ sáu, ghi lại lời ông và mô tả Phù Tang là nơi có dân cư, nhà cửa, luật lệ và một loài cây dùng làm thức ăn, sợi vải và giấy.

Kiến Mộc: cây nối trời đất và ký ức về một lối đi bị mất

Kiến Mộc là cây thần trong truyền thuyết Trung Hoa cổ, tên gần nghĩa là "cây được dựng lên", mà các sách cổ đặt ở trung tâm thế giới như con đường thần linh dùng để đi lại giữa trời và đất. Bài viết này đọc cái cây đó như ký ức về một công trình đưa người và hàng hóa lên cao, nay chỉ còn lại trong những câu chuyện.

100

Đại hồng thủy: nhiều ký ức về nước bị gom thành một trận

Sách giáo khoa thường thu nhỏ Đại hồng thủy thành một trận lụt địa phương ở Lưỡng Hà, hoặc xem nó như một ẩn dụ tôn giáo. Cách thu nhỏ ấy khó đứng vững trước chuyện nhiều dân tộc ở các lục địa khác nhau cùng kể một trình tự: nước dâng, đất biến mất, một nhóm nhỏ sống sót, rồi xã hội được dựng lại.

101

Kim tự tháp Giza không phải mộ vua. Có thể đó là nhà máy điện

Sách giáo khoa gọi Đại Kim tự tháp Giza là mộ Pharaoh Khufu, nhưng tòa nhà lớn nhất Giza gần như trống chữ và không có xác ướp như mộ Tutankhamun. Bài này đọc lại công trình đó như một cỗ máy lấy năng lượng từ đất, nước, đá và bầu trời, thứ mà các thế hệ sau đã gọi nhầm tên thành lăng mộ.

102

Hình tiến hóa một hàng đã xóa mất những loài người từng sống cạnh chúng ta

Mở đầu sách sinh học thường có một hàng hình: một con vượn khom lưng, một người bắt đầu đứng thẳng, và cuối hàng là người hiện đại. Ngay từ lớp học đầu tiên, học sinh đã được dạy đọc hàng hình đó như con đường tiến hóa của chúng ta.