Đĩa Phaistos: bản in duy nhất của một hệ thống mật mã đã biến mất

Ngày 3 tháng 7 năm 1908, trong một căn phòng ở phía đông bắc cung điện Phaistos trên đảo Crete, nhà khảo cổ Luigi Pernier nhặt được một vật mà người đời sau vẫn chưa đọc được. Vật ấy là một đĩa đất nung hai mặt, rộng khoảng 16 cm, với các hình đầu người, chim, cá, cây, khiên, thuyền và dụng cụ phủ kín hai mặt. Không hình nào được khắc tay. Người làm ép những con dấu nhỏ vào đất sét còn mềm rồi xếp dấu thành dải xoắn, chạy từ mép ngoài vào đến tâm đĩa.

Trên đĩa có 45 loại dấu khác nhau, chia thành 61 nhóm với tổng cộng khoảng 242 hình. Các nhóm ngăn nhau bằng vạch thẳng. Người làm ép dấu theo một trật tự đã định, từ ngoài vào trong, rồi mới nung đĩa. Trang trí tùy hứng không đòi hỏi nhiều công phu đến thế. Muốn có chiếc đĩa này, người ta phải chuẩn bị sẵn một bộ dấu, phải thuộc thứ tự ép dấu và phải biết người đọc sẽ đi theo đường nào. Thế mà chỉ còn lại một chiếc đĩa: không bản dịch song song, không tên người rõ ràng, không văn bản thứ hai để so sánh.