Göbekli Tepe và kho ký ức bị chôn

Göbekli Tepe nằm trên một ngọn đồi ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ. Từ khoảng năm 9600 đến 8200 trước Công nguyên, những nhóm người chưa biết làm đồ gốm đã dựng tại đây các vòng đá lớn. Họ cắt cột đá vôi hình chữ T, có cột cao tới 5,5 mét, rồi đặt quanh hai cột lớn hơn ở giữa vòng. Trên đá chạm hình rắn, cáo, lợn rừng, chim, bọ cạp và cánh tay người. Đá dựng ngẫu nhiên không tạo ra một hệ thống có quy hoạch, ký hiệu lặp lại và quy tắc dựng hình như vậy.

Göbekli Tepe có trước kim tự tháp Ai Cập và Stonehenge hàng nghìn năm, và nó cũng có trước thời kỳ nông nghiệp hoàn chỉnh ở vùng Lưỡng Hà. Câu chuyện quen thuộc kể rằng con người trồng trọt, tạo ra lương thực dư, lập làng, rồi mới có thời gian dựng nơi nghi lễ. Göbekli Tepe đảo ngược thứ tự đó. Người săn bắt và hái lượm đã tập hợp nhân lực, chọn đá, kéo đá về, và duy trì một hệ ký hiệu chung trước khi thành phố hay chữ viết ra đời.