Chankillo: mười ba ngọn tháp biến Mặt Trời thành quyền lực

Chankillo là một khu khảo cổ trong thung lũng Casma, trên bờ biển phía bắc miền trung Peru. Các công trình chính được dựng vào khoảng thế kỷ 4 trước Công nguyên, cách nay khoảng 2.300 năm. Trên một sống núi thấp dài khoảng 300 mét có mười ba tháp đá và vữa chạy gần theo hướng bắc nam. Hàng tháp nằm trong một khu phức hợp có đền, tường, sân và các điểm quan sát.

Mười ba ngọn tháp nằm gọn trong quỹ đạo của Mặt Trời, và chính vị trí đó làm nên mọi chuyện. Từ hai điểm đứng nhìn xây sẵn ở phía đông và phía tây, người quan sát thấy Mặt Trời mọc hoặc lặn cạnh tháp này rồi sang tháp khác khi năm trôi qua. Cả dãy tháp là một chiếc lịch nhìn thấy bằng mắt: một đường chân trời mang sẵn các mốc cố định để ai cũng so được vị trí Mặt Trời. Hai nhà khảo cổ Iván Ghezzi và Clive Ruggles công bố cách đọc này vào năm 2007, và UNESCO hiện ghi nhận Chankillo là công cụ lịch dùng Mặt Trời để xác định các ngày trong năm theo mùa. Nếu vị trí Mặt Trời quyết định ngày mở lễ, ngày huy động người và ngày mở kho lương thực, thì mười ba ngọn tháp biến Mặt Trời thành quyền lực, và mọi chi tiết của di tích đều ăn khớp với cách vận hành đó.