Không ai thiết kế để bạn cô đơn — họ thiết kế để bạn quay lại

Điều kỳ lạ của cô đơn thời nay là nó hiếm khi trông giống cô đơn. Nó trông giống một buổi tối đầy thông báo, một màn hình liên tục chuyển động, một người vừa đăng gì đó xong lại mở máy lên xem ai đã phản hồi. Bề mặt của nó là nhộn nhịp. Kết cấu của nó là trống rỗng.

Đó là nghịch lý trung tâm của đời sống số: chúng ta có nhiều kênh chạm vào nhau hơn bất kỳ thời nào, nhưng ngày càng nhiều người sống với cảm giác không thực sự chạm tới ai. Các cơ quan y tế công cộng lớn đã không còn nói về cô đơn như một nỗi buồn riêng tư nữa. Họ nói về nó như một vấn đề sức khỏe quy mô lớn. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính cứ 6 người thì có 1 người bị ảnh hưởng bởi cô đơn, và mỗi năm có hơn 871.000 ca tử vong sớm liên quan đến tình trạng này. Ở Mỹ, Surgeon General đã nói rõ điều mà nhiều người đã cảm thấy nhưng khó gọi tên: sống trong thời đại connected nhất không đồng nghĩa với có những kết nối có ý nghĩa nhất.

Sai lầm quen thuộc là đổ toàn bộ chuyện này lên mạng xã hội, như thể trước điện thoại thông minh con người đã sống trong cộng đồng ấm áp và đầy đặn. Không đúng. Mỗi thời đại đều có công nghệ cô đơn của riêng nó. Công nghiệp hóa bứng con người khỏi làng xóm và nhịp sống chung. Đô thị hóa cho ta tự do, nhưng cũng cho ta tính ẩn danh. Lao động linh hoạt và làm việc từ xa mở rộng lựa chọn, đồng thời làm mỏng đi những tiếp xúc thường nhật từng giữ người ta lại với nhau. Cái mới của nền tảng số không phải là phát minh ra cô đơn từ con số không. Cái mới là nó biết cách khai thác rất hiệu quả một điều đã có sẵn: nhu cầu được đáp lại.

Vì thế, nói cô đơn được thiết kế là một câu đúng theo nghĩa phê phán, nhưng sai nếu hiểu theo nghĩa kỹ thuật. Không ai cần ngồi trong phòng họp và quyết định làm người dùng cô đơn hơn. Điều được thiết kế không hẳn là cô đơn; điều được thiết kế là sự quay lại nền tảng. Từ thời tối ưu time on site đến thời của daily active users rồi session optimization, logic vận hành ngày càng rõ: giữ người dùng trong vòng lặp càng lâu, càng thường xuyên càng tốt. Infinite scroll, tự phát tiếp, làm mới để chờ điều bất ngờ, thông báo kéo ngược sự chú ý trở lại — tất cả những thứ đó không cần tạo ra nỗi đau mới. Chúng chỉ cần học cách móc vào nỗi đau cũ.

Đây là điểm nhiều người cảm thấy nhưng ít khi diễn đạt chính xác: nền tảng không bán kết nối, mà bán cảm giác rằng một tín hiệu kết nối có thể đang đến ngay bây giờ. Sự khác biệt này rất lớn. Một cuộc trò chuyện sâu làm bạn bớt cô đơn vì nó khép lại khoảng cách giữa mình và người khác. Còn một feed được tối ưu tốt chỉ cần khiến bạn tin rằng khoảng cách ấy có thể được khép lại trong cú vuốt kế tiếp. Nó nuôi kỳ vọng nhiều hơn nuôi sự gặp gỡ. Và kỳ vọng bị treo lơ lửng lâu ngày thường đau hơn cả từ chối dứt khoát.

Nghiên cứu vài năm gần đây đi theo đúng hướng đó. Một nghiên cứu dọc 9 năm cho thấy sử dụng mạng xã hội theo kiểu thụ động — xem, lướt, quan sát nhiều hơn tương tác có chủ đích — liên hệ với mức cô đơn tăng dần theo thời gian. Điều này quan trọng vì nó phá vỡ cách nói ngây thơ rằng chỉ cần ở gần người khác trên màn hình thì cảm giác cô lập sẽ tự giảm. Không phải mọi thời gian online đều giống nhau. Nhắn tin với một người bạn, tham gia một cộng đồng ngách, hay gọi video cho người thân là một chuyện. Trôi qua hàng trăm khuôn mặt, hàng chục đời sống và vô số tín hiệu xã hội mà không thật sự đi vào đâu là một chuyện khác.

Vì sao vòng lặp này có sức kéo đến vậy? Vì nó bám đúng vào những mạch cũ nhất của loài người. Nỗi đau xã hội không phải một ẩn dụ văn chương. Não bộ xử lý bị phớt lờ, bị loại khỏi nhóm, bị bỏ rơi bằng những đường mạch gần với đau thể xác hơn ta muốn tin. Trong lịch sử tiến hóa, bị tách khỏi nhóm không phải cảm giác khó chịu thuần túy mà là nguy cơ sinh tồn. Thế nên khi đời sống số biến sự hiện diện xã hội thành những tín hiệu đo đếm được — seen, view, like, trạng thái online, tốc độ phản hồi — nó đang số hóa một nỗi sợ rất cổ: mình có còn nằm trong vòng chú ý của người khác không.

Ở đây, FoMO không chỉ là sợ bỏ lỡ thông tin. Nó là sợ bị tụt khỏi nhịp của nhóm. Attachment anxiety cũng không chỉ là một thuật ngữ tâm lý nghe cho chuyên môn. Nó giải thích vì sao nhiều người đăng bài không hẳn để chia sẻ, mà để dò xem mình còn được giữ trong tâm trí người khác không. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy sử dụng mạng xã hội có vấn đề liên hệ khá rõ với lo âu, lo âu xã hội, lo âu gắn bó và FoMO. Nói ngắn gọn: có những người không mở ứng dụng để giải trí, mà để kiểm tra xem mình còn được bảo đảm hay không. Và không có hệ thống nào gây nghiện tốt hơn một hệ thống trả lời sự bất an bằng phần thưởng thất thường.

Phần thưởng thất thường là cơ chế của máy đánh bạc, nhưng trong đời sống số nó mang dáng vẻ lịch sự hơn nhiều. Bạn không luôn nhận được phản hồi, nên bạn càng kiểm tra. Bạn không luôn thấy mình được chú ý, nên bạn càng phát tín hiệu. Bạn không luôn thấy thế giới có thể tin cậy, nên bạn càng doomscroll như thể chỉ cần biết thêm một ít nữa là sẽ nắm lại được tình hình. Nhưng nhiều nghiên cứu về doomscrolling cho thấy kết quả thường đi theo hướng ngược lại: wellbeing giảm, lo âu hiện sinh tăng, và ở một số bối cảnh, người ta trở nên bi quan hơn về bản chất con người. Một feed đầy khủng hoảng không chỉ làm xấu tâm trạng. Nó âm thầm sửa lại cảm giác nền về thế giới — rằng thế giới đang tệ đi, người khác đang đáng ngờ hơn, và mình đang một mình hơn trước đống đổ nát đó.

Đó là lúc cô đơn không còn đơn thuần là thiếu người bên cạnh. Nó trở thành một trạng thái nhận thức. Bạn nhìn đâu cũng thấy hoạt động, nhưng rất ít đáp ứng. Bạn thấy vô số lời thú nhận, nhưng hiếm khi có sự nâng đỡ tương xứng. Bạn thấy ai cũng đang nói về chữa lành, tổn thương, kiệt sức, nhưng càng nhìn càng có cảm giác những thứ này đã trở thành một loại tiền tệ xã hội. Tổn thương được trình diễn để đổi lấy chú ý. Mong manh được đóng gói thành nội dung. Thành thật vẫn có thể là thật, nhưng nó bị đưa vào cùng một chợ với mọi thứ khác. Và khi ngay cả nỗi đau cũng phải cạnh tranh để được nhìn thấy, cảm giác cô độc có thể còn sâu hơn — vì lúc đó không chỉ thiếu người hiểu mình, mà còn thiếu một nơi nào đó không biến mình thành tín hiệu.

Điều này nối rất khít với mô tả của Byung-Chul Han về xã hội kiệt sức: ta không chỉ bị bóc lột từ bên ngoài, mà còn tự khai thác chính mình bằng cách liên tục tối ưu hóa sự hiện diện, cảm xúc, hình ảnh và khả năng phản hồi. Hartmut Rosa gọi đó là tăng tốc xã hội: mọi thứ nhanh hơn, dày hơn, nhiều hơn, nhưng chính tốc độ ấy làm con người mất khả năng đi vào một quan hệ có độ dày. Không phải vì ta hết muốn thân mật, mà vì hạ tầng sống quanh ta thưởng cho phản xạ hơn là lưu lại, cho phát tín hiệu hơn là lắng nghe, cho sự quay lại hơn là sự gắn bó.

Tất nhiên, phản biện quen thuộc vẫn đúng một phần: mạng xã hội không phải phản diện tuyệt đối. Với nhiều người sống xa nhà, khuyết tật, thuộc nhóm thiểu số, hay bị cô lập về địa lý, không gian số thực sự là nơi cứu họ khỏi biến mất. Nhiều tình bạn, cộng đồng và cả tình yêu đã được duy trì nhờ đó. Vấn đề không nằm ở việc kết nối qua màn hình là giả, còn gặp mặt mới là thật. Vấn đề nằm ở chỗ hạ tầng chủ đạo của đời sống số hiện nay không được tối ưu cho những dạng kết nối tốt nhất của nó. Nó được tối ưu cho khả năng quay lại, khả năng ở lại, khả năng phản ứng tiếp. Khi một công cụ vừa có thể giúp đỡ vừa có thể làm hại, thứ đáng nhìn nhất không phải là bản chất đạo đức của công cụ, mà là incentive của hệ thống bao quanh nó.

Nói cách khác, câu hỏi không phải mạng xã hội có làm ta cô đơn hay không, như thể câu trả lời phải là có hoặc không. Câu hỏi đúng hơn là: kiểu hành vi nào được nền tảng tưởng thưởng đều đặn, và kiểu hành vi đó làm gì với đời sống nội tâm của con người theo thời gian? Nếu thứ được thưởng là lướt thụ động, so sánh liên tục, phát tín hiệu để xin bảo đảm, tiêu thụ khủng hoảng không dứt, thì hệ quả cô đơn không cần phải là mục tiêu ban đầu để vẫn trở thành kết quả có cấu trúc.

Có lẽ đây là sự thật khó chịu nhất của cô đơn hiện đại: nó không luôn xuất hiện khi không ai tìm đến ta. Nó thường xuất hiện khi quá nhiều thứ tìm đến ta, nhưng hầu như không thứ nào ở lại đủ lâu để trở thành một mối liên hệ. Thứ làm người ta mệt không chỉ là thiếu kết nối. Thứ làm người ta mệt là bị đặt trong một môi trường liên tục hứa hẹn kết nối rồi chỉ giao ra những tín hiệu ngắn hạn của nó.

Và đó là lý do nhiều người rời màn hình với cảm giác cạn hơn lúc bước vào. Không phải vì họ vừa chứng kiến một sự trống rỗng hoàn toàn. Ngược lại — vì họ vừa đi qua quá nhiều dấu hiệu của đời sống mà không thật sự dự phần vào nó. Trong một xã hội như vậy, cô đơn không mang hình dạng của im lặng. Nó mang hình dạng của sự lưu thông không ngừng.