Amazon: Những thành phố bị rừng che và lịch sử bị viết lại

Năm 1913, cựu Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt và nhà thám hiểm Brazil Cândido Rondon đi qua vùng Amazon để lập bản đồ một con sông chưa được khảo sát. Những ghi chép về chuyến đi kể rằng họ nhìn thấy dấu khắc trên đá và các gò đất nằm sâu trong rừng. Câu chuyện ấy thường bị xem là lời kể phóng đại của thời thám hiểm. Nhưng một thế kỷ sau, máy bay gắn cảm biến laser đã quét xuyên tán cây và tìm thấy thứ mà bản đồ cũ không hề thể hiện: cả một mạng lưới thành phố, đường đắp cao, kênh dẫn nước và quảng trường.

Ở thung lũng Upano của Ecuador, nghiên cứu đăng trên Science năm 2024 ghi nhận hơn 6.000 nền đất nhân tạo, đường rộng tới 10 mét và các khu dân cư nối với nhau trong một hệ thống tồn tại khoảng một nghìn năm. Ở vùng Llanos de Mojos của Bolivia, nghiên cứu Nature năm 2022 phát hiện hai trung tâm lớn rộng 147 và 315 hecta, cùng hàng chục khu định cư nhỏ hơn của văn hóa Casarabe từ khoảng năm 500 đến 1400. Đây không phải vài túp lều lẻ loi. Đây là đô thị nông nghiệp có quy hoạch, nghi lễ và cách điều khiển nước.