Ġgantija và Sansuna: người khổng lồ bị biến thành truyền thuyết ở Malta

Trên đảo Gozo của Malta có một quần thể đá mang tên Ġgantija. Tên này bắt nguồn từ từ "ġgant", nghĩa là người khổng lồ. Hai ngôi đền tại đây được dựng từ khoảng năm 3.600 đến 3.200 trước Công nguyên, vào thời người Malta chưa biết đến sắt và bánh xe. Các bức tường dùng những khối đá vôi lớn, một số cao nhiều mét. UNESCO xếp Ġgantija cùng Ħaġar Qim, Mnajdra, Skorba, Ta' Ħaġrat và Tarxien vào nhóm những công trình đá độc lập sớm nhất thế giới, cổ hơn cả Stonehenge lẫn kim tự tháp Ai Cập. Trên hai đảo có khoảng ba mươi công trình đá lớn rải từ Gozo tới tận phía nam Malta.

Người dân Gozo kể rằng một nữ khổng lồ tên Sansuna đã xây Ġgantija trong thời gian rất ngắn, vừa bế con vừa mang đá trên đầu. Bản kể đầy đủ hơn thì mở đầu bằng một đêm mùa đông có vệt lửa dài cắt ngang bầu trời rồi rơi xuống thung lũng gần đó: Sansuna bước ra từ bóng tối, tự xưng thuộc dòng dõi Nephilim mà sách Enoch mô tả là con của các "thiên thần canh gác" với phụ nữ trần gian, rồi hứa che chở cho dân đảo trước cướp biển. Bà nhấc những khối đá nặng hơn hai mươi tấn dễ như nhấc bó rơm. Câu chuyện nghe giống cổ tích, nhưng nó tồn tại vì người dân nhìn thấy một điều thật: những công trình lớn xuất hiện trên một hòn đảo nhỏ, trong một xã hội mà các dấu tích còn lại không giải thích ngay được cách vận chuyển và lắp đá. Khi truyền thuyết, đền đá và các gian ngầm được đặt cạnh nhau, một lời đồn hình thành: Malta từng có một cộng đồng khác thường, bị lịch sử sau này thu nhỏ thành "nông dân thời đồ đá" hoặc biến thành hình ảnh người khổng lồ.