Proto-Elamite: hệ chữ của một xã hội bị khóa trong các bảng đất sét

Ở Susa, miền tây nam Iran ngày nay, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hơn một nghìn bốn trăm bảng đất sét nhỏ có niên đại khoảng 3100–2900 trước Công nguyên. Người ta gọi hệ ký hiệu trên đó là Proto-Elamite. Những bảng này xuất hiện đúng lúc các thành phố lớn đầu tiên của vùng Lưỡng Hà bắt đầu dùng chữ để quản lý kho lương, gia súc và nhân công. Susa không phải một ngôi làng tách biệt. Đây là trung tâm của vùng Elam, nằm trên tuyến nối Lưỡng Hà với cao nguyên Iran và các đường buôn bán đi xa hơn về phía đông.

Các bảng không kể một câu chuyện thần thoại. Chúng ghi số lượng, hàng hóa, người làm việc và những lần chuyển giao. Dấu hiệu được lặp lại theo nhóm. Con số đi cạnh ký hiệu chỉ vật hoặc người. Có bảng mở đầu bằng dấu chỉ một hộ gia đình hay một cơ quan, sau đó liệt kê từng nhóm, rồi kết thúc bằng tổng số ở mặt sau. Một nghiên cứu của Cuneiform Digital Library Journal đọc một bảng như danh sách người lao động phụ thuộc của một cơ quan. Khi nhìn vào cách ghi chép đó, ta thấy một bộ máy đã biết đếm, phân loại và kiểm tra con người trước khi ta biết tên của những người điều khiển nó.